భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం సిద్ధించిన తర్వాత దేశాన్ని ఆర్థికంగా బలోపేతం చేసేందుకు అప్పటి పాలకులు తీసుకున్న కొన్ని నిర్ణయాలు, సుదీర్ఘ కాలం పాటు దేశ ప్రగతిని కుంటుపరిచాయనే విమర్శలు ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా 1950ల నుండి 1990ల ప్రారంభం వరకు దేశంలో కొనసాగిన అత్యంత కఠినమైన నియంత్రణ వ్యవస్థ, పారిశ్రామిక రంగాన్ని అణచివేసింది. వ్యాపారాలు ప్రారంభించాలన్నా, ఉన్న పరిశ్రమలను విస్తరించాలన్నా ప్రభుత్వ అనుమతుల కోసం నెలల తరబడి వేచి చూడాల్సిన పరిస్థితి ఉండేది. ఈ తరహా నిబంధనల వలయాన్నే ఆర్థిక నిపుణులు లైసెన్స్ రాజ్ గా అభివర్ణిస్తారు. ఈ వ్యవస్థ కారణంగా దేశ జాతీయ ఉత్పత్తి వృద్ధి రేటు చాలా తక్కువగా నమోదవుతూ వచ్చింది. తూర్పు ఆసియాలోని ఇతర దేశాలు శరవేగంగా దూసుకుపోతున్న తరుణంలో, భారతదేశం మాత్రం తన సొంత నిబంధనల ఉచ్చులో చిక్కుకుని వెనుకబడిపోయింది.

ఇండిపెండెన్స్ అనంతర కాలంలో గుజరాత్ వంటి ప్రాంతాల్లో ఉన్న వస్త్ర పరిశ్రమల ఉదాహరణలను పరిశీలిస్తే ఈ నియంత్రణల తీవ్రత అర్థమవుతుంది. ఒక మిల్లు యజమాని తన వ్యాపారాన్ని విస్తరించాలని భావించి, అదనంగా ఒక మగ్గాన్ని ఏర్పాటు చేసుకోవాలన్నా ప్రభుత్వంలోని వివిధ శాఖల చుట్టూ తిరగాల్సి వచ్చేది. కార్మికుల నియామకం, యంత్రాల దిగుమతి, ఉత్పత్తి సామర్థ్యం పెంపు వంటి ప్రతి చిన్న నిర్ణయానికి అధికారుల ఆమోదం తప్పనిసరి అయింది. ఈ ఆమోద ముద్రల కోసం సంవత్సరాల తరబడి వేచి ఉండాల్సి వచ్చేది. ఫలితంగా పెట్టుబడి పెట్టేందుకు, కొత్త ఆవిష్కరణలు చేసేందుకు పారిశ్రామికవేత్తలు భయపడే వాతావరణం నెలకొంది. సామాజిక న్యాయం, స్వావలంబన పేరుతో సాగిన ఈ విధానాలు అంతిమంగా ఆర్థిక వృద్ధిని దెబ్బతీశాయి.

సోవియట్ స్ఫూర్తితో ప్రణాళికలు..  పారిశ్రామిక రంగంలో ప్రభుత్వ ఏకస్వామ్యం

1947లో బ్రిటీష్ పాలన ముగిసే సమయానికి ఇండియాలో   దారుణ  పరిస్థితులు నెలకొన్నాయి. జనాభాలో   70 శాతం మంది వ్యవసాయంపైనే ఆధారపడి జీవించేవారు. అక్షరాస్యత కేవలం 14 శాతంగా ఉండగా, సగటు ఆయుర్దాయం 32 సంవత్సరాలు మాత్రమే ఉండేది. ఇటువంటి క్లిష్ట పరిస్థితుల్లో దేశ ప్రధాని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వం పారిశ్రామికీకరణ వైపు మొగ్గు చూపింది. గతంలో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ చేసిన దోపిడీని మనసులో ఉంచుకుని, స్వేచ్ఛా వాణిజ్యాన్ని, పెట్టుబడిదారీ విధానాన్ని అప్పటి పాలకులు వ్యతిరేకించారు. దీనికి ప్రత్యామ్నాయంగా సోవియట్ యూనియన్ అమలు చేసిన కేంద్రీకృత ప్రణాళికా విధానం వైపు భారత్ ఆకర్షితమైంది. ప్రజాస్వామ్యాన్ని కాపాడుకుంటూనే, ఆర్థిక వ్యవస్థను పూర్తిగా ప్రభుత్వ నియంత్రణలో ఉంచే ఒక  నమూనాను తెరపైకి తెచ్చారు.

ఈ క్రమంలోనే పంచవర్ష ప్రణాళికలను రూపొందించి, వ్యవసాయం కంటే భారీ పరిశ్రమలకు అత్యధిక ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. ఉక్కు, రవాణా, టెలికమ్యూనికేషన్స్, బొగ్గు, విద్యుత్ వంటి కీలక రంగాలను పూర్తిగా ప్రభుత్వ అధీనంలోకి తీసుకువచ్చారు. ప్రైవేట్ రంగానికి కేవలం వినియోగ వస్తువుల తయారీని మాత్రమే పరిమితం చేశారు. అందులోనూ ముడిసరుకుల సేకరణ నుండి విక్రయాల వరకు ప్రతి దశలోనూ నిబంధనలను కఠినతరం చేశారు. జాతీయ వనరులు వృధా కాకూడదనే ఉద్దేశంతోనే ఈ ఆంక్షలు విధించినట్లు పాలకులు సమర్థించుకున్నప్పటికీ, ఆచరణలో ఇవి ప్రైవేట్ రంగాన్ని ఊపిరాడకుండా చేశాయి.

అంతర్ముఖ ఆర్థిక వ్యూహాలు.. రూపాయి విలువపై పట్టు,  వాణిజ్య నియంత్రణలు

ప్రపంచ మార్కెట్లతో సంబంధాలు పెట్టుకోవడం కంటే దేశీయ మార్కెట్లను బలోపేతం చేయడమే శ్రేయస్కరమని అప్పటి ప్రణాళికాకర్తలు భావించారు. భారతీయ ఉత్పత్తులకు విదేశాల్లో పెద్దగా ఆదరణ ఉండదనే అంచనాతో ఎగుమతులను ప్రోత్సహించలేదు. విదేశీ వస్తువుల ప్రవాహాన్ని అడ్డుకునేందుకు దిగుమతులపై దాదాపు 300 శాతం వరకు రక్షణ సుంకాలను విధించారు. అయితే, భారీ పరిశ్రమల స్థాపనకు అవసరమైన యంత్రాలను విదేశాల నుండి తెప్పించుకోవాల్సి రావడంతో విదేశీ మారక ద్రవ్య నిల్వలపై ఒత్తిడి పెరిగింది. స్వాతంత్ర్యం వచ్చేనాటికి ఉన్న నిల్వలు క్రమంగా తరిగిపోవడంతో, విదేశీ కరెన్సీని ప్రైవేట్ వ్యక్తులు కలిగి ఉండటాన్ని నిషేధించారు.

మరోవైపు అంతర్జాతీయ మార్కెట్లో రూపాయి విలువను కృత్రిమంగా బలంగా ఉంచేందుకు ప్రభుత్వం ప్రయత్నించింది. జాతీయ ప్రతిష్టకు భంగం కలుగుతుందనే ఉద్దేశంతో రూపాయి విలువ తగ్గింపునకు అంగీకరించలేదు. ఈ నిర్ణయం దేశ ఎగుమతులను అంతర్జాతీయంగా పోటీ పడలేని స్థితికి నెట్టింది. దిగుమతులు చౌకగా మారడంతో దేశీయ పరిశ్రమలను రక్షించడానికి మరిన్ని ఆంక్షలు విధించాల్సి వచ్చింది. ఇది ఒక విషవలయంగా మారి ఎగుమతుల ఆధారిత వృద్ధికి పూర్తిగా అడ్డుకట్ట వేసింది.

అధికార వలయంలో అవినీతి.. బ్రీఫ్‌కేస్ పాలిటిక్స్..  బహుళ సంస్థల ఆధిపత్యం

తీవ్రమైన నియంత్రణలు,  లైసెన్సింగ్ విధానం చివరకు ప్రభుత్వ శాఖల్లో విపరీతమైన జాప్యానికి, అవినీతికి దారితీసింది. పారిశ్రామిక రంగంపై కనీస అవగాహన లేని అధికారులు దరఖాస్తులను నెలల తరబడి పెండింగ్‌లో పెట్టేవారు. దీంతో వ్యాపారాలు త్వరగా ప్రారంభించుకోవడానికి లంచాలు ఇవ్వడం ఒక ఆచరణాత్మక మార్గంగా మారింది. దీని నుంచే బ్రీఫ్‌కేస్ పాలిటిక్స్  పుట్టుకొచ్చింది. రాజకీయ నాయకులకు, అధికారులకు అనుకూలంగా ఉండే పెద్ద సంస్థలకే లైసెన్సులు సులభంగా లభించేవి.

దీనివల్ల మార్కెట్లో విదేశీ పోటీ లేకపోవడం, దేశీయంగా చిన్న పరిశ్రమలు నిబంధనల భారంతో నలిగిపోవడంతో కొన్ని పెద్ద బహుళ సంస్థలు (ఉదాహరణకు రిలయన్స్, బిర్లా గ్రూప్ వంటివి) మార్కెట్‌ను శాసించే స్థాయికి చేరాయి. ఈ సంస్థలు తమ ఏకస్వామ్యాన్ని కాపాడుకోవడానికి సంస్కరణలను వ్యతిరేకిస్తూ లాబీయింగ్ చేసేవి. అంతిమంగా పోటీ లేకపోవడంతో వినియోగదారులకు నాణ్యత లేని వస్తువులు అత్యధిక ధరలకు విక్రయించబడేవి.

చిన్న తరహా పరిశ్రమల విధానం..  అంబాసిడర్ కారు ఒక చిహ్నం

ఉపాధి అవకాశాలను పెంచాలనే ఉద్దేశంతో ప్రభుత్వం దుస్తులు, క్రీడా సామాగ్రి, గృహోపకరణాలు వంటి అనేక వినియోగ వస్తువులను కేవలం చిన్న తరహా పరిశ్రమలే తయారు చేయాలనే నిబంధన తెచ్చింది. దీనివల్ల పెద్ద ఎత్తున ఉత్పత్తి చేయడం   ద్వారా లభించే వ్యయ నియంత్రణ ప్రయోజనాలను దేశం కోల్పోయింది. నాణ్యత లేని, ఖరీదైన వస్తువులు మార్కెట్లోకి వచ్చాయి.

ఈ కాలానికి ప్రతీకగా హిందుస్థాన్ అంబాసిడర్  కారును పేర్కొనవచ్చు. విదేశీ కార్ల దిగుమతులపై నిషేధం ఉండటంతో దశాబ్దాల పాటు భారత రోడ్లపై అంబాసిడర్ కారే రాజ్యమేలింది. 1957 నుండి 2014 వరకు ఎలాంటి ప్రధాన సాంకేతిక మార్పులు లేకుండానే ఈ కారు ఉత్పత్తి అయింది. ఇంధన సామర్థ్యం తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, ధర ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ వినియోగదారులకు వేరే ప్రత్యామ్నాయం లేకపోయింది. పైగా ఈ కారు కావాలన్నా కూడా బుక్ చేసుకుని సంవత్సరాల తరబడి నిరీక్షించాల్సిన పరిస్థితి ఉండేది.

ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల వైఫల్యాలు..  హరిత విప్లవం తెచ్చిన మార్పు

దేశ పెట్టుబడుల్లో దాదాపు 40 శాతం వాటాను ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలలోనే పెట్టారు. కానీ ఇవి జాతీయ ఉత్పత్తికి అందించిన వాటా కేవలం 14 శాతం మాత్రమే. ఈ సంస్థలు వాణిజ్య సూత్రాల ప్రకారం కాకుండా, రాజకీయ ప్రయోజనాల కోసం నడపబడటంతో నష్టాల బాట పట్టాయి. అయితే ఇండియన్ ఆయిల్, ఒఎన్‌జిసి, ఎన్‌టిపిసి, భెల్ వంటి కొన్ని సంస్థలు ఇంధన, పారిశ్రామిక రంగాల్లో అద్భుతమైన ప్రతిభను కనబరిచినప్పటికీ, మొత్తం వ్యవస్థలో ఉన్న రాజకీయ జోక్యం మెజారిటీ సంస్థల ఉత్పాదకతను దెబ్బతీసింది.

1960ల కాలంలో దేశంలో సంభవించిన తీవ్ర కరువు పరిస్థితులు పాలకుల కళ్లు తెరిపించాయి. ఆహార భద్రత కోసం అమెరికా వంటి దేశాల నుండి ధాన్యాన్ని దిగుమతి చేసుకోవాల్సి వచ్చింది. ఈ సంక్షోభం నుండి బయటపడటానికి విదేశీ సాంకేతికతతో కూడిన అధిక దిగుబడి విత్తనాలు, రసాయన ఎరువులను ప్రవేశపెట్టారు. ఇదే  హరిత విప్లవంగా మారి దేశాన్ని ఆహార ధాన్యాల ఉత్పత్తిలో స్వయంసమృద్ధి వైపు నడిపించింది. అయితే ఈ ప్రయోజనాలు కూడా పెద్ద రైతులకే ఎక్కువగా దక్కాయనే విమర్శ ఉంది. ఈ సంక్షోభమే అప్పటివరకు ఉన్న కఠిన నియంత్రణల నమూనాపై పాలకుల్లో తొలిసారిగా అనుమానాలను రేకెత్తించింది.

ఆర్థిక రంగ జాతీయీకరణ..  విదేశీ కంపెనీల నిష్క్రమణ

1969లో అప్పటి ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ తీసుకున్న 14 ప్రైవేట్ బ్యాంకుల జాతీయీకరణ నిర్ణయం దేశ ఆర్థిక గమనాన్ని మార్చేసింది. గ్రామీణ ప్రాంతాలకు రుణ సదుపాయం కల్పించాలని  ఈ నిర్ణయం తీసుకున్నప్పటికీ, దీని వెనుక రాజకీయ ప్రయోజనాలు స్పష్టంగా కనిపించాయి. ఈ నిర్ణయాన్ని వ్యతిరేకించిన ఆర్థిక మంత్రిని తొలగించడం, సుప్రీంకోర్టు దీనిని రాజ్యాంగ విరుద్ధమని తీర్పు ఇచ్చినా రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా దానిని అధిగమించడం వంటి పరిణామాలు జరిగాయి. దీనివల్ల ఆశించిన స్థాయిలో పేదరిక నిర్మూలన జరగకపోయినా, రాజకీయంగా కాంగ్రెస్ పార్టీకి భారీ విజయాన్ని తెచ్చిపెట్టింది.

ఆ తర్వాత 1973లో తెచ్చిన విదేశీ మారక ద్రవ్య నియంత్రణ చట్టం (ఎఫ్ఈఆర్ఏ) విదేశీ పెట్టుబడులకు గొడ్డలిపెట్టుగా మారింది. విదేశీ కంపెనీలు తమ ఈక్విటీ వాటాను 40 శాతానికి తగ్గించుకోవాలని, లేదంటే స్థానిక భాగస్వాములకు అప్పగించాలని నిబంధన పెట్టారు. దీనికి అంగీకరించని కోకా-కోలా, ఐబిఎం (ఐబీఎమ్) వంటి అంతర్జాతీయ దిగ్గజాలు 1977లో భారతదేశం నుండి నిష్క్రమించాయి. కోకా-కోలాకు ప్రత్యామ్నాయంగా ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టిన ‘డబుల్ సెవెన్’ పానీయం ఘోర పరాజయం పాలైంది. ఈ పరిణామాలు దేశాన్ని ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థకు మరింత దూరం చేశాయి.

హిందూ వృద్ధి రేటు..  1991 చారిత్రాత్మక సంస్కరణలు

1970ల ముగింపు నాటికి భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ పూర్తిగా స్తంభించిపోయింది. ఆసియాలోని ఇతర దేశాలు ఎగుమతుల ద్వారా 8 నుండి 10 శాతం వృద్ధి రేటుతో దూసుకుపోతుంటే, భారత్ మాత్రం కేవలం 3.5 శాతం సగటు వృద్ధి రేటుకే పరిమితమైంది. దీనినే నిపుణులు వ్యంగ్యంగా హిందూ వృద్ధి రేటు గా పిలిచారు. 1980లలో రాజీవ్ గాంధీ ప్రధాని అయ్యాక సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని పెంపొందించేందుకు కొన్ని సడలింపులు ఇచ్చారు. సుజుకి సంస్థతో భాగస్వామ్యం కుదుర్చుకుని  మారుతి 800  కారును మార్కెట్లోకి తెచ్చారు. విదేశీ సాంకేతికతతో వచ్చిన ఈ కారు విపరీతమైన ఆదరణ పొంది, పాత అంబాసిడర్ మార్కెట్‌ను దెబ్బతీసింది.

అయితే 1980ల చివర్లో ప్రభుత్వం చేసిన మితిమీరిన వ్యయం, ద్రవ్యలోటు జీడీపీలో 10 శాతానికి చేరడం దేశాన్ని దివాలా  స్థితికి తెచ్చింది. 1991లో గల్ఫ్ యుద్ధం కారణంగా చమురు ధరలు పెరగడం, సోవియట్ యూనియన్ పతనం కావడం దేశాన్ని తీవ్ర చెల్లింపుల సంక్షోభంలోకి నెట్టాయి. దేశ విదేశీ మారక నిల్వలు కేవలం రెండు వారాల దిగుమతులకు మాత్రమే సరిపోయేలా పడిపోయాయి. దీంతో వేరే దారి లేక ప్రభుత్వం 47 టన్నుల బంగారాన్ని బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇంగ్లాండ్‌కు తరలించి, తాకట్టు పెట్టి రుణం తీసుకోవాల్సి వచ్చింది.

ఈ ఘోర పరాభవం తర్వాత అప్పటి ప్రధాని పి. వి. నరసింహారావు, ఆర్థిక మంత్రి మన్మోహన్ సింగ్ చారిత్రాత్మక నిర్ణయాలు తీసుకున్నారు. గతంలో నిపుణులు సిద్ధం చేసిన ఎమ్ పత్రం  ఆధారంగా లైసెన్స్ రాజ్ వ్యవస్థను పూర్తిగా రద్దు చేశారు. కేవలం రక్షణ, అణుశక్తి వంటి 18 రంగాలు మినహా మిగిలిన అన్ని రంగాల్లో లైసెన్సింగ్ విధానాన్ని తొలగించారు. దిగుమతి సుంకాలను తగ్గించి, విదేశీ పెట్టుబడులను ఆహ్వానించారు. రూపాయి విలువను తగ్గించి ఎగుమతులకు ఊతం ఇచ్చారు. ఈ చారిత్రాత్మక సంస్కరణల తర్వాతే భారతదేశం నేడు ప్రపంచంలోనే వేగంగా ఎదుగుతున్న ఆర్థిక వ్యవస్థగా అవతరించగలిగింది. ఒకప్పుడు వలస పాలన భయంతో విధించుకున్న ఆంక్షలు దేశాన్ని వెనుకబాటుతనంలోకి నెట్టగా, సరళీకరణ విధానాలు దేశానికి కొత్త విముక్తిని ప్రసాదించాయి.

 -సీతారాం కంఠంనేని

ఈ విశ్లేషణ మీకు నచ్చినట్లయితే, దయచేసి https://www.teluguone.com పోర్టల్ ను  ఫాలో అవ్వండి. లైక్ చేయండి. షేర్ చేయండి. మీ విలువైన అభిప్రయాలను తెలియజేయండి.     

License Raj, 1991 Economic Reforms, Indian Economic History, Hindu Rate of Growth, PV Narasimha Rao, Manmohan Singh