భారతదేశ రక్షణ ఉత్పాదక రంగంలో సరికొత్త విప్లవానికి మధ్యప్రదేశ్ లోని శివపురి వేదికగా పునాది పడింది. అంతర్జాతీయంగా రక్షణ రంగ దిగుమతులపై ఆధారపడే దేశం అనే ముద్ర నుంచి, సొంతంగా అత్యాధునిక ఆయుధాలను తయారు చేసి ప్రపంచ దేశాలకు ఎగుమతి చేసే వ్యూహాత్మక శక్తిగా భారత్ రూపాంతరం చెందుతున్న తరుణంలో..  ఈ ప్రాజెక్టు   ప్రాధాన్యత  సంతరించుకుంది. దేశీయ రక్షణ పరిశ్రమను సరికొత్త శిఖరాలకు తీసుకెళ్లే లక్ష్యంతో ఆదాని డిఫెన్స్ అండ్ ఏరోస్పేస్ సంస్థ సుమారు ₹2,500 కోట్ల భారీ వ్యయంతో దక్షిణ ఆసియాలోనే అతిపెద్ద ప్రైవేట్ క్షిపణి తయారీ ఎకోసిస్టమ్‌ నిర్మాణానికి శ్రీకారం చుట్టింది. ఇప్పటివరకు కేవలం ప్రభుత్వ రంగ సంస్థల పరిధికే పరిమితమైన క్షిపణులు,  పేలుడు పదార్థాల తయారీ రంగంలోకి ప్రైవేట్ భాగస్వామ్యం ఇంత పెద్ద ఎత్తున రావడం ఇదే మొదటిసారి. స్వదేశీ సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని పెంపొందించడం, రక్షణ రంగంలో స్వావలంబన సాధించాలనే జాతీయ సంకల్పానికి ఈ ప్రాజెక్టు ఒక బలమైన నిదర్శనంగా నిలుస్తోంది.

ప్రాజెక్టు ముఖ్యాంశాలు మరియు కీలక పరిణామాలు

శివపురిలో ఏర్పాటు కాబోతున్న ఈ సమగ్ర క్షిపణి ఉత్పాదక కేంద్రం కేవలం ఒక సాధారణ అసెంబ్లీ యూనిట్ మాత్రమే కాదు. ఇది ముడి పదార్థాల సేకరణ ప్రక్రియ నుంచి మొదలు, యుద్ధరంగంలో ప్రయోగించడానికి సిద్ధంగా ఉండే మిషన్ రెడీ మిస్సైల్స్  రూపకల్పన వరకు అవసరమైన అన్ని రకాల వ్యవస్థలను ఒకే గొడుగు కిందికి తీసుకువచ్చే ఏకీకృత రక్షణ ఎకోసిస్టమ్‌గా అభివృద్ధి చెందుతోంది. భారత ప్రైవేట్ రంగ చరిత్రలో ఇలాంటి పూర్తి స్థాయి వాల్యూ చైన్‌ను ఒకే చోట కేంద్రీకరించడం ఇదే ప్రథమం. ఈ వ్యూహాత్మక ప్రాజెక్టు ద్వారా స్థానికంగా దాదాపు 5వేల మందికి ప్రత్యక్ష,  పరోక్ష ఉపాధి అవకాశాలు లభించనున్నాయి. దీనితో పాటు, దాదాపు 50కి పైగా సూక్ష్మ, చిన్న, మధ్య తరహా పరిశ్రమలు (ఎమ్ఎస్ఎమ్ఈ) ఈ ప్రత్యేక రక్షణ సరఫరా గొలుసులో భాగస్వాములు కావడం ద్వారా దేశీయ పారిశ్రామిక రంగానికి పెద్ద ఊతం లభించనుంది. ఫలితంగా..  మధ్యప్రదేశ్  దేశంలోనే ఒక అగ్రగామి వ్యూహాత్మక ఉత్పాదక కేంద్రంగా అవతరించడానికి మార్గం సుగమమైంది.

ఈ బృహత్తర ప్రాజెక్టుకు సంబంధించిన   శంకుస్థాపన వైభవంగా జరిగింది. మధ్యప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి మోహన్ యాదవ్, కేంద్ర మంత్రి జ్యోతిరాదిత్య సింధియాలతో పాటు, ఆదాని గ్రూప్  డైరెక్టర్లు కరణ్ ఆదాని, జీత్ ఆదాని,  రక్షణ రంగ ఉన్నతాధికారులు ఈ కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. ఈ సందర్భంగా గ్రూప్ ప్రతినిధి జీత్ ఆదాని.. దక్షిణ ఆసియాలోనే అతిపెద్ద ప్రైవేట్ క్షిపణి రక్షణ వ్యవస్థకు పునాది వేయడం పట్ల హర్షం వ్యక్తం చేశారు. ప్రభుత్వ నియంత్రణలో ఉన్న సాంప్రదాయ పరిధుల వెలుపల, ముడి పదార్థాల నుంచి క్షిపణి వ్యవస్థల వరకు అన్నింటినీ ఒకే చోట నిర్మించడం రక్షణ రంగ చరిత్రలోనే సరికొత్త అధ్యాయమని ఆయన పేర్కొన్నారు. ఈ ప్రాజెక్టును మూడేళ్ల కాలపరిమితిలో పూర్తి చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. ఆదాని డిఫెన్స్ సంస్థకు ఇప్పటికే కాన్పూర్‌లో ఉన్న సమగ్ర అమ్మ్యునిషన్ కేంద్రం, గ్వాలియర్‌లోని చిన్న ఆయుధాల తయారీ యూనిట్లు,  హైదరాబాద్‌లోని ఏరోస్పేస్ పార్క్‌లతో ఈ శివపురి క్షిపణి కేంద్రం అనుసంధానం కానుంది. దీనివల్ల దేశవ్యాప్తంగా ఆదాని డిఫెన్స్  రక్షణ ఉత్పాదక నెట్‌వర్క్ మరింత బలోపేతం కానుంది.

ఈ క్షిపణి సముదాయం యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశం రక్షణ రంగానికి అవసరమైన కీలకమైన ప్రొపెలెంట్లు, టిఎన్‌టి (టీఎన్టీ) వంటి పేలుడు పదార్థాల దిగుమతి భారాన్ని తగ్గించడమే. ఇప్పటివరకు ఈ రకమైన వ్యూహాత్మక పదార్థాల కోసం విదేశాలపై ఆధారపడాల్సి వచ్చేది. ఈ కొరతను అధిగమించి, స్వదేశీ రక్షణ పరిశోధన సంస్థ (డీఆర్డీవో) అభివృద్ధి చేసిన  నెక్స్ట్ జనరేషన్  క్షిపణి వ్యవస్థలను అత్యంత వేగంగా వాణిజ్యపరమైన ఉత్పత్తిలోకి తీసుకురావడానికి ఈ కేంద్రం తోడ్పడనుంది. పరిశోధనల దశ నుంచి సైన్యానికి క్షిపణులను చేరవేసే ప్రక్రియలో ఉన్న కాలయాపనను తగ్గించడంలో ఈ ప్రైవేట్ ఎకోసిస్టమ్ కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది.

చారిత్రక నేపథ్యం..  విధానపరమైన మార్పులు

ఇండియా స్వాతంత్య్రానంతర రక్షణ రంగాన్ని పరిశీలిస్తే, ఆయుధాల తయారీ అనేది పూర్తిగా ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలైన డిఆర్‌డిఓ (డీఆర్డీఓ), హాల్ (హాల్), బెల్ (బెల్),  ఆర్డినెన్స్ ఫ్యాక్టరీ బోర్డ్ (ఓఎఫ్బీ) వంటి ప్రభుత్వ అనుబంధ విభాగాల అధీనంలోనే నడిచింది. దేశ సార్వభౌమాధికారం,  భద్రతకు సంబంధించిన వ్యూహాత్మక అంశాలు కావడంతో, క్షిపణులు, మందుగుండు సామాగ్రి, టిఎన్‌టి వంటి  సున్నిత  ఉత్పత్తులపై ప్రభుత్వానికి మాత్రమే ఏకఛత్రాధిపత్యం ఉండేది. 1990లలో దేశంలో ఆర్థిక సంస్కరణలు ప్రవేశపెట్టినప్పటికీ, రక్షణ రంగంలో ప్రైవేట్ కంపెనీల భాగస్వామ్యం కేవలం విడిభాగాల సరఫరాకు మాత్రమే పరిమితమైంది. ఆ తర్వాత 2001 నుండి 2010 మధ్య కాలంలో ప్రైవేట్ పెట్టుబడులను అనుమతించే దిశగా కొన్ని విధానపరమైన నిర్ణయాలు తీసుకున్నప్పటికీ, పెద్ద ఎత్తున క్షిపణి వ్యవస్థలను నిర్మించే సామర్థ్యం,  ధైర్యం ప్రైవేట్ రంగానికి లభించలేదు.

అయితే, కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రతిష్టాత్మకంగా చేపట్టిన మేక్ ఇన్ ఇండియా,   ఆత్మనిర్భర్ భారత్  కార్యక్రమాలు రక్షణ రంగ ముఖచిత్రాన్ని పూర్తిగా మార్చివేసాయి. 2016 తర్వాత అమల్లోకి వచ్చిన రక్షణ కొనుగోలు ప్రక్రియ  సంస్కరణలు,  విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడుల  నిబంధనల సవరణలు ప్రైవేట్ రంగానికి కొత్త ఊపిరి పోశాయి. రక్షణ ఉత్పాదక రంగంలో ఆటోమేటిక్ రూట్ ద్వారా 74 శాతం వరకు, అలాగే ప్రత్యేక సందర్భాలలో ప్రభుత్వ అనుమతితో 100 శాతం వరకు విదేశీ పెట్టుబడులకు అవకాశం కల్పించారు. దీనికి తోడు కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టిన  స్ట్రాటజిక్ పార్టనర్‌షిప్ మోడల్  (వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్య నమూనా) ద్వారా దేశీయ ప్రైవేట్ దిగ్గజాలైన ఆదాని డిఫెన్స్, లార్సెన్ అండ్ టుబ్రో, టాటా అడ్వాన్స్‌డ్ సిస్టమ్స్, మహీంద్రా డిఫెన్స్ వంటి సంస్థలు రంగంలోకి దిగాయి. ఇవి చిన్న ఆయుధాలు, డ్రోన్లు, గైడెడ్ మ్యూనిషన్లు,  ప్లాట్‌ఫామ్ ఇంటిగ్రేషన్ వంటి   రంగాలలో తమ ఉనికిని చాటుకోవడం ప్రారంభించాయి. ఈ సుదీర్ఘ పరిణామాల నేపథ్యంలోనే శివపురిలో నిర్మిస్తున్న క్షిపణి సముదాయాన్ని రక్షణ రంగంలో ఒక చారిత్రక మలుపుగా పరిగణించవచ్చు.

న్యాయపరమైన, నియంత్రణ అంశాలు మరియు విధానాల సమీక్ష

శివపురి క్షిపణి ఉత్పాదక కేంద్ర స్థాపన అనేది భారతదేశ పారిశ్రామిక విధానాలలో వచ్చిన ఒక అతిపెద్ద మార్పుకు సూచిక. క్షిపణుల తయారీకి అవసరమైన కంపోజిట్ ప్రొపెలెంట్, టిఎన్‌టి,  ఎక్స్‌ప్లోజివ్ గ్రేడ్ పదార్థాల ఉత్పత్తి అనేది సాధారణ పారిశ్రామిక నిబంధనల పరిధిలోకి రాదు. ఇవి దేశంలో కఠిన చట్టాలైన ఎక్స్‌ప్లోజివ్స్ యాక్ట్ , ఆయుధాల చట్టం  కింద నియంత్రించబడతాయి. దశాబ్దాలుగా ప్రభుత్వ రంగ ఏకస్వామ్యంగా  ఉన్న ఈ వ్యూహాత్మక రసాయనాల తయారీ బాధ్యతలను ఇప్పుడు ప్రైవేట్ రంగానికి బదిలీ చేయడం వెనుక  న్యాయపరమైన మరియు భద్రతాపరమైన ఆడిట్ ప్రక్రియలు ముడిపడి ఉన్నాయి.

వాస్తవ కోణంలో విశ్లేషిస్తే, ఈ రకమైన విధానపరమైన మార్పుల వల్ల రక్షణ సరఫరా గొలుసులో ఉన్న అడ్డంకులు  తొలగిపోయే అవకాశం స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. ప్రభుత్వ రంగ సంస్థలపై ఉన్న మితిమీరిన భారాన్ని తగ్గించి..  రక్షణ అవసరాలను త్వరితగతిన తీర్చడానికి ఇది దోహదపడుతుంది. అయితే అదే సమయంలో,  ప్రమాదకరమైన పేలుడు పదార్థాల తయారీని ప్రైవేట్ సంస్థలు చేపడుతున్నప్పుడు నియంత్రణ సంస్థల పర్యవేక్షణ,  భద్రతా ప్రమాణాల అమలులో ఎలాంటి లోపాలు ఉన్నా అది దేశ భద్రతకే ముప్పుగా మారే ప్రమాదం ఉంటుంది. అందువల్ల ఈ ప్లాంట్ల నిర్వహణలో కఠినమైన నిబంధనలు, నిరంతర ప్రభుత్వ నిఘా, అంతర్జాతీయ ప్రమాణాలతో కూడిన భద్రతా ఆడిటింగ్ వ్యవస్థలు అవసరం.

సామాజిక, రాజకీయ  కోణాలు

రాజకీయ పరంగా చూస్తే, రక్షణ రంగం వంటి వ్యూహాత్మక విభాగాలలో ప్రైవేట్ కార్పొరేట్ సంస్థల భాగస్వామ్యం పెరగడంపై దేశంలో నిరంతరం చర్చలు జరుగుతూనే ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా పెద్ద ఎత్తున పెట్టుబడులు పెట్టే ప్రైవేట్ గ్రూపుల ప్రవేశంపై సహజంగానే రాజకీయ విమర్శలు, అనుకూల ప్రతికూల వాదనలు వ్యక్తమవుతుంటాయి. అయినప్పటికీ, దేశ రక్షణ అవసరాలను, మారుతున్న అంతర్జాతీయ భౌగోళిక రాజకీయ పరిస్థితులను గమనిస్తే, ప్రభుత్వ రంగం ఒంటరిగా దేశీయ అవసరాలన్నింటినీ సకాలంలో పూర్తి చేయడం సాధ్యం కాదనేది నిలువెత్తు సత్యం. డిఆర్‌డిఓ వంటి పరిశోధనా సంస్థలు కనుగొన్న సాంకేతికతలను పెద్ద ఎత్తున మార్కెట్ లోకి తీసుకురావడానికి ప్రైవేట్ రంగం వద్ద ఉన్న పెట్టుబడి, వేగం మరియు అంతర్జాతీయ సరఫరా నెట్‌వర్క్ ఎంతో అవసరమని రక్షణ నిపుణులు భావిస్తున్నారు.

సామాజిక పరంగా, శివపురి వంటి వ్యవసాయ ఆధారిత మరియు పారిశ్రామికంగా వెనుకబడిన ప్రాంతంలో ఇలాంటి మెగా ప్రాజెక్టు రావడం స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థను పూర్తిగా మార్చివేయగలదు. వేలాది మంది యువతకు ఉపాధి లభించడంతో పాటు, స్థానిక ఎంఎస్ఎమ్‌ఈ  రంగానికి కొత్త వ్యాపార అవకాశాలు దక్కుతాయి. అయితే, పేలుడు పదార్థాలు,  రసాయన ఆధారిత ఉత్పాదక యూనిట్ల స్థాపన వల్ల స్థానిక పర్యావరణంపై పడే ప్రభావాన్ని తక్కువ అంచనా వేయలేము. అందువల్ల స్థానిక ప్రజలకు భద్రతపై భరోసా కల్పించడం, పారదర్శకమైన పర్యావరణ నివేదికలను ప్రజల ముందు ఉంచడం మరియు కాలుష్య నియంత్రణ చర్యలను పకడ్బందీగా అమలు చేయడం యాజమాన్యం యొక్క బాధ్యత. మీడియా కూడా ఈ పరిణామాన్ని ఒకవైపు దేశీయ రక్షణ సామర్థ్య పెంపుగా కొనియాడుతూనే, మరోవైపు రక్షణ రంగంలో ప్రైవేట్ శక్తుల కేంద్రీకరణపై నిరంతరం నిఘా ఉంచాల్సిన అవసరం ఉంది.

భవిష్యత్తు ప్రభావాలు

శివపురి క్షిపణి ఉత్పాదక కేంద్రం భవిష్యత్తులో భారత రక్షణ వ్యూహాన్ని మూడు ప్రధాన కోణాలలో ప్రభావితం చేయనుంది. స్వదేశీ క్షిపణి ఎకోసిస్టమ్ బలోపేతం..  దేశంలో అత్యాధునిక క్షిపణుల ప్రయోగాత్మక పరీక్షలు విజయవంతమైనప్పటికీ, వాటిని సైన్యానికి అవసరమైన సంఖ్యలో త్వరితగతిన ఉత్పత్తి చేయడంలో మౌలిక వసతుల కొరత ఉంది. శివపురి కేంద్రం ఈ లోటును భర్తీ చేసి, క్షిపణుల "ట్రయల్ నుండి ట్రూప్" (రక్షణ పరీక్షల నుంచి సైనిక వినియోగం) దశకు చేరే సమయాన్ని గణనీయంగా తగ్గిస్తుంది.

రక్షణ ఎగుమతుల వృద్ధి..  అంతర్జాతీయ రక్షణ మార్కెట్లో భారతదేశాన్ని ఒక నమ్మకమైన సరఫరాదారుగా నిలబెట్టడంలో ఈ ప్రాజెక్టు కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. ఇప్పటికే ఫిలిప్పీన్స్, ఇండోనేషియా, వియత్నాం, మంగోలియా, యూఏఈ  వంటి దేశాలు భారత క్షిపణి వ్యవస్థలపై ఆసక్తి చూపుతున్నాయి. ఇలాంటి భారీ ఉత్పాదక కేంద్రాల ద్వారానే అంతర్జాతీయ ఎగుమతి ఆర్డర్లను సకాలంలో పూర్తి చేయడం సాధ్యమవుతుంది.

సరఫరా గొలుసు భద్రత..  అంతర్జాతీయంగా యుద్ధాలు లేదా సంక్షోభాలు తలెత్తినప్పుడు ముడి పదార్థాల దిగుమతులు నిలిచిపోయే ప్రమాదం ఉంది. శివపురి ప్రాజెక్టు ద్వారా లభించే వర్టికల్ ఇంటిగ్రేషన్ సామర్థ్యం వల్ల, బాహ్య పరిణామాలతో సంబంధం లేకుండా దేశీయంగా నిరంతర ఆయుధ ఉత్పత్తిని కొనసాగించే రక్షణ కవచం భారతదేశానికి లభిస్తుంది.

శివపురి క్షిపణి ఉత్పాదక కేంద్రం అనేది కేవలం ఒక ప్రైవేట్ సంస్థకు సంబంధించిన పెట్టుబడి మాత్రమే కాదు.. ఇది  దేశ రక్షణ, ఆర్థిక,  పారిశ్రామిక రంగాల భవిష్యత్తు స్వరూపానికి ప్రతిబింబం. దిగుమతుల భారాన్ని మోసే దేశం నుండి ప్రపంచానికి రక్షణ ఆయుధాలను అందించే స్థాయికి ఎదిగే ప్రయాణంలో ఇదొక ముందడుగు. ఈ ప్రాజెక్టు సాధించే విజయాలు, ఎదుర్కొనే సవాళ్లు భవిష్యత్తులో మరిన్ని ప్రైవేట్ పెట్టుబడులకు రక్షణ రంగంలో మార్గదర్శకంగా నిలవనున్నాయి. భద్రతా ప్రమాణాలను పాటిస్తూ, పారదర్శకతను కాపాడుకుంటూ ముందుకు సాగితే ఈ ప్రాజెక్టు దేశ రక్షణ చరిత్రలో సువర్ణాక్షరాలతో లిఖించదగిన అధ్యాయంగా మారుతుందనడంలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.

 -సీతారాం కంఠంనేని

ఈ విశ్లేషణ మీకు నచ్చినట్లయితే, దయచేసి https://www.teluguone.com పోర్టల్ ను  ఫాలో అవ్వండి. లైక్ చేయండి. షేర్ చేయండి. మీ విలువైన అభిప్రయాలను తెలియజేయండి.      

Adani Defence Shivpuri, private missile ecosystem, Make in India defence, Indian missile production, Adani defence exports, defence manufacturing India