అటతాళం. అక్షరములు 12. అంగములు 4
అంగసౌంజ్ఞ 1_1_0_0
ల_ల_దృ_దృ
4_4_2_2
(రెండక్షరముల నడక)
జతి/ తా, కిటకిటతొం ! తత్త, కిటకిటతొం ! తకఝెణు ! తకఝెణు !!
ఏకతాళ లక్షణమ్ :- (ఏకతాళము)
శ్లో!! శనివారే స్వాతిరుక్షే ఏకతాళ సముద్భవః !
నీలవర్ణో రక్తనేత్రి రక్తమాలా విభూషితః !!
వరపీతాంబరధరం ! భారత్యామధి దేవతా !
అయం !! శంబద్వీపవాసి వసిష్టళ్చఋషి స్వయం ఏక !
తాలలఘుచై వా ! తాలజ్ఞాన వినోదినః !!
తా :- శనివారము స్వాతి నక్షత్రమున ,ఏకతాళం పుట్టినది, నల్లని వర్ణము కలిగినది యర్రని కన్నులు, యర్రని పుష్పమాలిక, శ్రేష్టమైన పట్టువస్త్రము ధరించినది. సరస్వతీదేవి అధిదేవత, శంబద్వీపమందు నివాసము, వసిష్టప్రోక్తము, ఏకతాళమునకు ఒక లఘువు తాళజ్ఞానము తెలిసినవారు చెపుతున్నారు.
తాలశబ్ద నిర్వచనము :-
శ్లో!! తకారం శంకరప్రోక్తం ! లకారం శక్తి రుచ్యతే !
శివశక్తి సమాయోగ ! దాలనాలిదియ్యతే !!
తా: తకారం (త) అనే అక్షరం శంకరప్రోక్తం. శంకరునివల్ల పుట్టబడెను. *లకారం, శక్తి రుచ్యతే" లకారం (ల) అనే అక్షరం "శక్తి రుచ్యతే" శక్తి పార్వతివల్ల పుట్టినది. శివశక్తి శివునివల్లను. పార్వతి వల్లను కలసిగల్గెను.
శ్లో!! శివశక్త్యాత్మకం పుణ్యం ! యశస్యం భుక్తి ముక్తి దమ్ !
దశ ప్రాణాత్మికం తాళం, యోజానాతిసతత్వవిత్ !!
తా: శివశక్త్యాత్మకమైన ఈ తాళము, పుణ్యము, యశస్సు, భుక్తి ముక్తిప్రదమై వెలయుచున్నది. ధీని నెరింగినవారు తత్తవేత్త యనబడును.
తాళదశ ప్రాణములు
శ్లో!! కాలమార్గ క్రియాంగాని, గ్రహజాతి కళాలయాః!!
యతిః. ప్రస్థారకశ్చేతి, తాళప్రాణదశస్మృతాః !!
తా: కాలము, మార్గము, క్రియ, అంగము, గ్రహము. జాతి, కళ. లయ, యతి , ప్రస్థారము ఈ పదియును తాళంబునకు ప్రాణములుగానున్నవి.
కాలము _ లక్షణము :
తాళముయొక్క అంగముల కాలప్రమాణమును నిర్ధారణగా చెప్పెడియంశము, కాలప్రాణ మనబడుచున్నధని చెప్పవచ్చును. ఇది సూక్ష్మకాల మనియు, స్థూలకాలమనియు, రెండు విధములు. నూరు తామరరేకులను ఒకదానిపై నొకటిచేర్చి ఒక సూదితో ఆ రేకులపై గుచ్చినప్పుడు ఆ రేకులలో ఒకరేకు ఎంతకాలములో సూదిదిగునో, ఆ కాలము ఒక క్షణమగును.
అటువంటి, 8 క్షణముల కాలము __ 1 లవము
8లవముల కాలము __ 1 కాష్ట
8కాష్టల కాలము __ 1 నిమిషము
8నిమిషముల కాలము __ 1 కళ
2కళల కాలము __ 1 చతుర్భాగము
2చతుర్భాగముల కాలము __ 1 అనుధృతము
2అనుధృతముల కాలము __ 1 ధృతము
2ధృతముల కాలము __ 1 లఘువు
2లఘువుల కాలము __ 1 గురువు
3లఘువుల కాలము __ 1 ప్లుతము
4లఘువుల కాలము __ 1 కాకపాదము
యని యనబడును. 1 క్షణము, 2 లవము, 3 కాష్ట. 4 నిమిషము. 5 కళ, 6 చతుర్భాగము యనుయారును, సూక్ష్మకాలములనియు, 1 ఆనుధృతము, 2 ధృతము, 3 లఘువు, 4 గురువు, 5 ప్లుతము, 6 కాకపాదము అను ఆరును స్థూలకాలములనియును అనబడును.
మార్గము :- ఒకతాళమునందు గానముయొక్క గమన క్రమము *మార్గము" యని చెప్పవచ్చును. ఇది ప్రస్తుతము 4 దక్షిణ. 2 వార్తిక, 3 చిత్ర. 4 చిత్రతరం, 5 చిత్రతమ, 6 అతిచిత్రతమ యవి ఆరు విధములుగ చెప్పబడుచున్నది. మరియు ఈ ఆరును షణ్మార్గములని కూడా చెప్పబడుచున్నవి. ఈ ఆరింటిలో మొదటి మూడును, కృతి, కీర్తినాది ప్రబంధగానమునందు అనుసరింపబడుచున్నవి.
